“ഒരു കലാകാരന് ഏറ്റവും വലിയ ശാപം എന്താണ്? വേദിയിൽ ദൈവമായി ആരാധിക്കപ്പെടുകയും, വേദിക്ക് പുറത്തു മനുഷ്യനായി പോലും അംഗീകരിക്കപ്പെടാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്.”
മലയാള സിനിമയുടെ ചരിത്രത്തിൽ ചില സിനിമകൾ കാലത്തെ മറികടക്കുന്നു. അവ വെറും കഥകളല്ല, മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ആഴങ്ങളിലേക്കുള്ള യാത്രകളാണ്. ഷാജി എൻ. കരുണിന്റെ വാനപ്രസ്ഥം അത്തരമൊരു ചിത്രമാണ്.
1999-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഈ ചിത്രം, കഥകളി എന്ന കലാരൂപത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഒരു കലാകാരന്റെ ആത്മസംഘർഷം പറയുന്ന സിനിമയാണ്. എന്നാൽ അത് കഥകളിയെക്കുറിച്ചുള്ള സിനിമ മാത്രമല്ല. കലയും ജീവിതവും തമ്മിലുള്ള അകലം എത്ര വേദനാജനകമാണെന്ന് കാണിച്ചുതരുന്ന അപൂർവ ചലച്ചിത്രമാണ്.
കുഞ്ഞിക്കുട്ടൻ എന്ന കഥകളി കലാകാരനായാണ് മോഹൻലാൽ ചിത്രത്തിൽ എത്തുന്നത്. കഥകളിയുടെ വേദിയിൽ അയാൾ രാജാവാണ്. അർജുനനാണ്. കർണ്ണനാണ്. ഭീമനാണ്. ദൈവങ്ങളെ പോലും ജീവനുള്ളവരാക്കുന്ന കലാകാരൻ. പക്ഷേ മുഖത്തെ പച്ച നിറം കഴുകിക്കളയുമ്പോൾ അയാൾ വീണ്ടും സമൂഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും താഴെയുള്ള ഒരാളായി മാറുന്നു.ഇതാണ് വാനപ്രസ്ഥത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ രാഷ്ട്രീയം. കല ജാതി നോക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ കലാകാരനെ സമൂഹം ജാതി നോക്കിയാണ് അളക്കുന്നത്.
ഈ സിനിമയിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ വേദനിപ്പിക്കുന്നത് സംഭാഷണങ്ങളല്ല; സംഭാഷണങ്ങൾക്കിടയിലെ നിശ്ശബ്ദതയാണ്. ഷാജി എൻ. കരുണിന്റെ ക്യാമറ ഒരിക്കലും പ്രേക്ഷകനെ ബലമായി കരയിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല. പകരം ഓരോ ഫ്രെയിമും പതുക്കെ നമ്മുടെ മനസ്സിലേക്ക് ഇറങ്ങിവരുന്നു.
ഈ സിനിമയിലെ ഓരോ ദൃശ്യവും ഒരു ചിത്രമാണ്. എണ്ണവിളക്കിന്റെ പ്രകാശം. കഥകളിയുടെ ചുവപ്പും പച്ചയും. മഴയിൽ നനഞ്ഞ ക്ഷേത്രമുറ്റം. ഇരുട്ടിൽ ഇരിക്കുന്ന കുഞ്ചിക്കുട്ടൻ. ഒന്നും വെറുതെയല്ല.
ഷാജി എൻ. കരുണിന് ക്യാമറ ഒരു റെക്കോർഡിങ് ഉപകരണമല്ല. അത് കഥാപാത്രത്തിന്റെ മനസ്സാണ്.
കഥകളി ഇവിടെ ഒരു കലാരൂപമല്ല
വാനപ്രസ്ഥം മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ കഥകളിയെ മനസ്സിലാക്കണം.കഥകളിയിൽ ഒരു കലാകാരൻ തന്റെ മുഖം നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു.പച്ച നിറവും ചുവന്ന താടിയും കിരീടവും ധരിക്കുന്ന നിമിഷം അയാൾ മറ്റൊരാളാകുന്നു.അവിടെ വ്യക്തിത്വം അവസാനിക്കുന്നു.കഥാപാത്രം തുടങ്ങുന്നു.
കുഞ്ഞിക്കുട്ടന്റെ ജീവിതവും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.ജീവിതത്തിൽ അയാൾക്ക് ലഭിക്കാത്ത ബഹുമാനം കഥാപാത്രങ്ങൾക്ക് ലഭിക്കുന്നു.ജീവിതത്തിൽ അയാൾക്ക് ലഭിക്കാത്ത പ്രണയം കഥാപാത്രങ്ങൾക്ക് ലഭിക്കുന്നു.ജീവിതത്തിൽ അയാൾക്ക് ലഭിക്കാത്ത അധികാരം കഥാപാത്രങ്ങൾക്ക് ലഭിക്കുന്നു.അതുകൊണ്ടാണ് ഓരോ രാത്രിയും വേദിയിൽ കയറുന്നത് അഭിനയിക്കാൻ വേണ്ടിയല്ല.ജീവിക്കാൻ വേണ്ടിയാണ്.
മോഹൻലാലിന്റെ അഭിനയത്തെക്കുറിച്ച്
മലയാള സിനിമയിലെ ഏറ്റവും മികച്ച പ്രകടനം ഏതാണെന്ന് ചോദിച്ചാൽ പലരും പറയുന്ന പേരുകളിൽ ഒന്നായിരിക്കും വാനപ്രസ്ഥം.അതിന് കാരണമുണ്ട്.ഇവിടെ മോഹൻലാൽ അഭിനയിക്കുന്നില്ല.അദ്ദേഹം കഥകളി ജീവിക്കുകയാണ്.കണ്ണുകൾ മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് വികാരങ്ങൾ പറയുന്ന നിമിഷങ്ങൾ സിനിമയിൽ അനവധിയുണ്ട്.മേക്കപ്പിന് മുമ്പുള്ള കുഞ്ചിക്കുട്ടനും, കഥകളി കഴിഞ്ഞ് മേക്കപ്പ് കഴുകുന്ന കുഞ്ചിക്കുട്ടനും, കഥാപാത്രമായി വേദിയിൽ നിൽക്കുന്ന കുഞ്ചിക്കുട്ടനും—ഈ മൂന്ന് മനുഷ്യരും മൂന്ന് വ്യത്യസ്ത വ്യക്തികളാണെന്ന് വിശ്വസിപ്പിക്കാൻ മോഹൻലാലിന് കഴിഞ്ഞു.കഥകളിയുടെ ശരീരഭാഷ പഠിച്ചെടുത്ത അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമർപ്പണം ഇന്നും അഭിനേതാക്കൾക്ക് പഠനവിഷയമാണ്.
ചിത്രത്തിലെ രാജകുടുംബത്തിലെ യുവതിയും കുഞ്ഞിക്കുട്ടനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മലയാള സിനിമയിലെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ ബന്ധങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്.അവൾ സ്നേഹിച്ചത് കുഞ്ചിക്കുട്ടനെയാണോ?അല്ല.അവൾ സ്നേഹിച്ചത് അയാളുടെ ഉള്ളിലെ അർജുനനെയാണ്.വേദിയിൽ കാണുന്ന വീരനെയാണ്.പച്ചമുഖം അഴിച്ചാൽ ആ പ്രണയവും അഴിയുന്നു.ഈ സിനിമയിലെ ഏറ്റവും വലിയ ദുരന്തം അതാണ്.ഒരു കലാകാരനെ ആളുകൾ സ്നേഹിക്കുന്നത് പലപ്പോഴും അയാളെ അല്ല.അയാൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന മായിക ലോകത്തെയാണ്.
വാനപ്രസ്ഥം മുഴുവൻ മുഖംമൂടികളെക്കുറിച്ചുള്ള സിനിമയാണ്.കഥകളിയുടെ മുഖംമൂടി. സമൂഹത്തിന്റെ മുഖംമൂടി.സമൂഹത്തിന്റെെ മുഖംമൂടി.ബഹുമാനത്തിന്റെ മുഖംമൂടി.വേദിയിൽ കുഞ്ഞിക്കുട്ടൻ ദൈവമാണ്.ദൈവമാണ്് പുറത്താകട്ടെ ആരും കാണാത്ത മനുഷ്യൻ.ഈ വിരോധാഭാസമാണ് സിനിമയുടെ ആത്മാവ്.
ഷാജി എൻ. കരുണിന്റെ സിനിമകളിൽ കഥയേക്കാൾ പ്രധാനപ്പെട്ടത് ദൃശ്യങ്ങളാണ്.ഈ സിനിമയിലും അത് വ്യക്തമാണ്.ദൈർഘ്യമേറിയ ഷോട്ടുകൾ.മന്ദഗതിയിലുള്ള ക്യാമറ.കുറഞ്ഞ സംഭാഷണങ്ങൾ.നിശ്ശബ്ദത.ഇരുട്ട്.വിളക്കിന്റെ പ്രകാശം.ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് സിനിമ സംസാരിക്കുന്നത്.പല സംവിധായകരും കഥാപാത്രങ്ങളെ ഉപയോഗിച്ച് കഥ പറയുമ്പോൾ ഷാജി എൻ. കരുണ് വെളിച്ചം ഉപയോഗിച്ചാണ് കഥ പറയുന്നത്.
സിനിമയിലെ സംഗീതം ഒരിക്കലും വികാരങ്ങളെ നിർബന്ധിക്കുന്നില്ല.അത് കഥയുടെ കൂടെ ശ്വസിക്കുന്നു.കഥകളിയുടെ ചെണ്ടയും മദ്ദളവും ശബ്ദമല്ല.അത് കുഞ്ഞിക്കുട്ടന്റെ ഹൃദയമിടിപ്പാണ്.ഓരോ താളത്തിനും കഥാപാത്രത്തിന്റെ ഉള്ളിലെ വികാരങ്ങളുമായി ബന്ധമുണ്ട്.
ഹിന്ദു ജീവിതദർശനത്തിൽ വാനപ്രസ്ഥം എന്നത് മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ മൂന്നാം ഘട്ടമാണ്.ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളിൽ നിന്ന് പതുക്കെ അകന്ന് ആത്മാന്വേഷണത്തിലേക്ക് പോകുന്ന കാലം. ഈ സിനിമയിൽ കുഞ്ചിക്കുട്ടനും അതേ യാത്രയാണ് നടത്തുന്നത്.ഈമൂഹത്തിൽ നിന്ന്.പ്രണയത്തിൽ നിന്ന്.അംഗീകാരത്തിൽ നിന്ന്.അവസാനം അയാൾ പോകുന്നത് തന്റെ ഉള്ളിലേക്കാണ്.അതാണ് യഥാർത്ഥ വാനപ്രസ്ഥം.
വാനപ്രസ്ഥം മലയാള സിനിമയുടെ അഭിമാനം മാത്രമല്ല.ഇത് കാൻ ചലച്ചിത്രമേളയിൽ അംഗീകാരം നേടിയ ചിത്രമാണ്.മോഹൻലാലിന്റെ അഭിനയത്തെ ലോകം ശ്രദ്ധിച്ചു.ഇന്ത്യൻ സിനിമയിൽ കഥകളിയെ ഇത്ര മനോഹരമായി സിനിമയാക്കിയ മറ്റൊരു ചിത്രം ഇന്നും അപൂർവമാണ്.
വാനപ്രസ്ഥം കണ്ടുകഴിഞ്ഞാൽ നമ്മൾ ഓർക്കുന്നത് കഥയല്ല.കഥകളി കഴിഞ്ഞ് മുഖത്തെ പച്ചനിറം പതുക്കെ കഴുകിക്കളയുന്ന ഒരു മനുഷ്യനെയാണ്.ഓരോ തവണയും നിറം മാഞ്ഞുപോകുമ്പോൾ കഥാപാത്രം മരിക്കുന്നു.പക്ഷേ മനുഷ്യന്റെ വേദന മാത്രം ബാക്കിയാകുന്നു.അതുകൊണ്ടാണ് വാനപ്രസ്ഥം ഒരു കഥകളിക്കാരന്റെ കഥയല്ലെന്ന് പറയുന്നത്.അത് നമ്മുടെയെല്ലാം കഥയാണ്.കാരണം നമ്മളും ഓരോ ദിവസവും പല മുഖംമൂടികൾ ധരിക്കുന്നു.ചിരിക്കുന്നു.അഭിനയിക്കുന്നു.അംഗീകാരം തേടുന്നു.രാത്രിയാകുമ്പോൾ അവയെല്ലാം അഴിച്ചുവെച്ച് നമ്മളായി മാറുന്നു.വേദിയിൽ ദൈവമാകുന്ന ഒരു മനുഷ്യന്, ജീവിതത്തിൽ മനുഷ്യനാകാൻ പോലും കഴിയാതെ പോകുന്ന ദുരന്തത്തിന്റെ പേരാണ് — വാനപ്രസ്ഥം.
അനീഷ് തകടിയിൽ
കഥകളി ഒരിക്കലും വെറും നൃത്തമല്ല. അത് ശരീരത്തിന്റെ ഭാഷയാണ്. മനുഷ്യവികാരങ്ങളുടെ അതിരുകളെ നിറങ്ങളിലൂടെ വായിക്കുന്ന ഒരു മഹത്തായ കലാരൂപം.
അദ്ദേഹം അതിനെ ജീവിതമാക്കുകയാണ്.
കുഞ്ഞിക്കുട്ടൻ എന്ന കഥകളിക്കാരനെ അവതരിപ്പിക്കുന്ന മോഹൻലാൽ അഭിനയിക്കുന്നില്ല. അയാൾ അപ്രത്യക്ഷനാകുന്നു. ഓരോ പ്രകടനത്തിലും നാം കാണുന്നത് ഒരു നടനെയല്ല; ജീവിതം മുഴുവൻ കലയ്ക്ക് സമർപ്പിച്ച ഒരു ആത്മാവിനെയാണ്.
മുഖത്ത് ചായം പൂശുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ ദൈവമാകുന്നു.
ചായം കഴുകിക്കളയുമ്പോൾ അവൻ വീണ്ടും എന്തുകൊണ്ട് ജാതിയാകുന്നു?
വേദിയിൽ അർജുനനും കർണനും നളനും ഭീമനും ആകുന്ന കലാകാരന്, വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങിയെത്തുമ്പോൾ കുടിവെള്ളം പോലും വേർതിരിച്ച് നൽകുന്ന സമൂഹം.
കലയുടെ ഉയരത്തേക്കാൾ ജാതിയുടെ മതിലുകൾ ഉയർന്നിരിക്കുന്ന ഒരു സമൂഹത്തെ ഇത്ര ശാന്തമായി, ഇത്ര ശക്തമായി വിമർശിച്ച മറ്റൊരു മലയാള സിനിമ വിരളമാണ്.
പക്ഷേ അത് ഒരിക്കലും പൂർത്തിയാകുന്നില്ല.
ഒരു രാജകുടുംബത്തിലെ സ്ത്രീ കുഞ്ഞിക്കുട്ടനെ സ്നേഹിക്കുന്നു. പക്ഷേ അവൾ സ്നേഹിക്കുന്നത് മനുഷ്യനെയാണോ?
അല്ല.
അവൾ സ്നേഹിക്കുന്നത് വേദിയിലെ കഥാപാത്രത്തെയാണ്.
ഇതാണ് സിനിമയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ദുരന്തം.
അവൾ പ്രണയിച്ചത് അർജുനനെയാണ്; കുഞ്ഞിക്കുട്ടനെയല്ല.
ജീവിതത്തിലും നമ്മൾ പലപ്പോഴും ഇതല്ലേ ചെയ്യുന്നത്?
നമ്മൾ മനുഷ്യരെ സ്നേഹിക്കാറില്ല. അവർ ധരിച്ചിരിക്കുന്ന മുഖംമൂടികളെയാണ് സ്നേഹിക്കുന്നത്.
കഥകളിയുടെ മുഖംമൂടി.
ജാതിയുടെ മുഖംമൂടി.
പ്രണയത്തിന്റെ മുഖംമൂടി.
അധികാരത്തിന്റെ മുഖംമൂടി.
ഒടുവിൽ മനുഷ്യൻ തന്നെ ധരിക്കുന്ന മുഖംമൂടി.
മുഖങ്ങൾ മാറുന്നു.
അദ്ദേഹം ക്യാമറയെ സംസാരിപ്പിക്കുന്നില്ല.
നിശ്ശബ്ദതയെ സംസാരിപ്പിക്കുന്നു.
പല രംഗങ്ങളിലും സംഭാഷണത്തേക്കാൾ കൂടുതൽ പറയുന്നത് വെളിച്ചമാണ്.
നിഴലുകളാണ്.
ഒരു വിളക്കിന്റെ പ്രകാശമാണ്.
ഒരു ശ്വാസത്തിന്റെ ശബ്ദമാണ്.
ഒരു കഥകളിക്കാരൻ മേക്കപ്പ് ചെയ്യുമ്പോൾ കണ്ണാടിയിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്ന മുഖമാണ്.
ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് സിനിമയുടെ ദാർശനികത രൂപപ്പെടുന്നത്.
സിനിമയിലെ നിറങ്ങൾക്കും വലിയ അർത്ഥമുണ്ട്.
ചുവപ്പ് കോപത്തിന്റെ നിറമാണ്.
പച്ച പ്രതീക്ഷയുടെ നിറമാണ്.
കറുപ്പ് മനുഷ്യന്റെ ഉള്ളിലെ ഇരുട്ടാണ്.
വെള്ള നിശ്ശബ്ദതയാണ്.
കഥകളിയുടെ മുഖത്തെ ഓരോ നിറവും കഥാപാത്രത്തിന്റെ സ്വഭാവം പറയുന്നതുപോലെ, അരവിന്ദന്റെ ഓരോ ഫ്രെയിമും കുഞ്ഞിക്കുട്ടന്റെ മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥയാണ് പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നത്.
സംഗീതം ഇവിടെ പശ്ചാത്തലമല്ല.
അത് കഥാപാത്രമാണ്.
ചെണ്ടയുടെ ഓരോ അടിയും മനുഷ്യഹൃദയത്തിന്റെ സ്പന്ദനമാകുന്നു.
ചെങ്ങിളയുടെ ഓരോ ശബ്ദവും കാലത്തിന്റെ ഒഴുക്കാണ്.
ഇടയ്ക്കുള്ള നിശ്ശബ്ദത പോലും സംഗീതത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു.
ഇത് അഭിനയത്തിന്റെ അതിരുകൾ കടക്കുന്ന അനുഭവമാണ്.
കണ്ണുകളിലൂടെ ഇത്രയും സംസാരിക്കാൻ കഴിയുമോ എന്ന് അദ്ദേഹം തെളിയിച്ചു.
സംഭാഷണത്തേക്കാൾ ശക്തമായി നിശ്ശബ്ദത ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയുമെന്ന് കാണിച്ചു.
കഥകളിയുടെ ശരീരഭാഷയും കഥാപാത്രത്തിന്റെ സ്വകാര്യ വേദനയും ഒരേസമയം അവതരിപ്പിച്ച ഈ പ്രകടനം ഇന്ത്യൻ സിനിമയുടെ ചരിത്രത്തിൽ പ്രത്യേക അധ്യായമാണ്.
ഹിന്ദു ദർശനത്തിൽ ജീവിതത്തിന്റെ മൂന്നാം ഘട്ടം.
എല്ലാം പതിയെ ഉപേക്ഷിച്ച് ആത്മാവിലേക്ക് യാത്ര തുടങ്ങുന്ന സമയം.
പക്ഷേ കുഞ്ഞിക്കുട്ടന് ഉപേക്ഷിക്കാൻ ഒന്നുമില്ല.
അയാൾക്ക് ശേഷിക്കുന്നത് കല മാത്രമാണ്.
അതിനാൽ അയാളുടെ വാനപ്രസ്ഥം കാട്ടിലേക്കുള്ള യാത്രയല്ല.
ഏകാന്തതയിലേക്കുള്ള യാത്രയാണ്.
ഒരു ചോദ്യം മാത്രം അവശേഷിക്കുന്നു.
കല മനുഷ്യനെ മോചിപ്പിക്കുമോ?
അല്ലെങ്കിൽ സമൂഹം അവനെ വീണ്ടും ചങ്ങലകളിലേക്ക് വലിച്ചിഴക്കുമോ?
ഉത്തരം അരവിന്ദൻ പറയുന്നില്ല.
അത് പ്രേക്ഷകനുവേണ്ടി അദ്ദേഹം ബാക്കിയാക്കുന്നു.
അതാണ് മഹത്തായ സിനിമയുടെ ലക്ഷണം.
ഇത് കഥകളിയെക്കുറിച്ചുള്ള സിനിമയല്ല.
ഇത് ജാതിയെക്കുറിച്ചുള്ള സിനിമയല്ല.
ഇത് ഒരു കലാകാരനെക്കുറിച്ചുള്ള സിനിമയുമല്ല.
നമ്മൾ ഓരോരുത്തരും ജീവിതത്തിൽ ധരിക്കുന്ന മുഖങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള സിനിമയാണ്.
സമൂഹം നമ്മളെ കാണുന്ന മുഖം.
നമ്മൾ ലോകത്തെ കാണിക്കുന്ന മുഖം.
അവയെല്ലാം ഒരിക്കൽ അഴിഞ്ഞുവീഴുമ്പോൾ ബാക്കിനിൽക്കുന്നത് ഒരു മനുഷ്യൻ മാത്രം.
ആ മനുഷ്യനെ കണ്ടെത്താനുള്ള യാത്രയാണ് വാനപ്രസ്ഥം.
അതുകൊണ്ടാണ് കാലം കടന്നുപോയിട്ടും ഈ സിനിമ പഴകാത്തത്.
കാരണം, മനുഷ്യന്റെ ഏകാന്തതയ്ക്ക് കാലഹരണപ്പെടാനില്ല.
കലയുടെ സത്യത്തിനും.